Introibo ad altare Dei

Michael Davies

Introibo ad altare Dei

Forma stołu sprzyjać będzie [wyzwalaniu] ludzi prostych od przesądów papistowskiej Mszy [ i kierowaniu ich] ku prawdziwemu celebrowaniu Wieczerzy Pańskiej. Ołtarz służy bowiem składaniu na nim ofiary, stół zaś temu, by na nim jeść”.

Nicolas Ridley, biskup Londynu 1550.

 

Ołtarz odgrywa w liturgii Kościoła znaczenie szczególne i do roku 1969 każdy aspekt jego formy oraz wyposażenia regulowały nadzwyczaj drobiazgowe przepisy. Ołtarz stanowi bowiem punkt centralny całej liturgii, raison d’etre budowli, w której jest wznoszony. To kościół istnieje dla ołtarza, a nie ołtarz dla kościoła. Najwyższą funkcją Ciała Mistycznego jest składanie uroczystej czci swemu Stwórcy, a najwyższym wyrazem tego kultu jest Najświętsza Ofiara Mszy, składana przez poświęcone ręce kapłana na konsekrowanym ołtarzu stawianym w budowli, która sama również wznoszona jest w tym wyłącznie celu.

Ołtarz nie jest jedynie kamieniem ofiarnym, na którym Chrystus, nasz Kapłan i Żertwa składa się każdego dnia w Eucharystycznej Ofierze, Kościół przypominał wielokrotnie, że zgodnie z jego nauką ołtarz uosabia samego Pana, który jest równocześnie Ołtarzem, Żertwą i Kapłanem, stąd cześć dla ołtarza, wyrażana poprzez pełne powściągliwości dostojeństwo,  symbolizuje cześć należną samemu Chrystusowi. Jak czytamy w Oficjum na Poświęcenie Bazyliki Laterańskiej 9 listopada, nokturn II, lekcja IV: „Ołtarz, namaszczony olejem, symbolizuje naszego Pana Jezusa Chrystusa, który jest Ołtarzem, Żertwą i Kapłanem”. Ritus Servandus In Solemni Expositione et Benedictione Sanctissimi Sacramenti mówi o „konsekrowanym ołtarzu, symbolizującym samego Chrystusa”. Pontificale Romanum rozwija tę myśl mówiąc o zjednoczeniu członków Ciała Mistycznego z jego Głową. W obrzędzie święceń subdiakonatu mówi on:

Gdyż ołtarzem Kościoła Świętego jest sam Chrystus, jak o tym daje świadectwo św. Jan, który w swej Apokalipsie pisze, że widział przed tronem złoty ołtarz, dzięki któremu ofiary wiernych stają się miłe Bogu Ojcu (Ap 8,3). Obrusami i korporałami tego ołtarza są członkowie Chrystusa, lud wierny Bogu, w który – jako w kosztowne szaty – odziany jest Pan, według słów Psalmisty «Pan króluje, przyobleczony w majestat»” (Ps 92,1)”.

Ołtarz musi być wykonany z kamienia, ponieważ reprezentuje on Chrystusa, żywy fundament i kamień ołtarzowy, który zapewnia duchowemu gmachowi Kościoła jego istnienie, siłę i niezniszczalność. Chrystus jest owym „żywym kamieniem”, który „odrzucony” został przez niewierny i zepsuty świat, „ale u Boga wybranym i drogocennym” (1P 2,4). Dla niewierzących jest zaś „kamieniem upadku” i „skałą zgorszenia” (1P 2,8), gdyż „kto upadnie na ten kamień, rozbije się, a na kogo on spadnie, zmiażdży go” (Mt 21,44).

Ołtarz musi być przykryty trzema czystymi lnianymi obrusami, które symbolizują nie tylko członków Ciała Mistycznego, ale też lniany całun, w który zawinięte było ciało Chrystusa podczas składania Go do grobu. Z tego też powodu surowo zabronione jest używanie wszelkich innych tkanin – nawet bawełnianych, które mogą dorównywać tkaninom lnianym jakością, trwałością czy pięknem. Odnosi się to do wszystkich białych tkanin przeznaczonych do służby ołtarza: korporałów, palek, puryfikaterzy, alb, humerałów i ręczniczków.

Zanim obrusy ołtarzowe będą być mogły użyte podczas Mszy, muszą zostać one poświęcone przez biskupa lub inną wyznaczoną do tego osobę. Używanie obrusów ołtarzowych sięga najwcześniejszej starożytności i w wieku IV było już mocno zakorzenioną praktyką. Zwyczaj używania trzech obrusów datuje się na wiek IX i ostatecznie stosowanie ich uznane zostało za niezbędne do godziwej celebracji Mszy. Poza przesłankami symbolicznymi, które podałem wyżej, używanie trzech obrusów miało też znaczenie praktyczne, ich płótno chronić miało bowiem Krew Pańską w sytuacji, gdyby wskutek nieuwagi kapłana została ona rozlana.

Poza trzema obrusami ołtarzowymi jest jeszcze jeden lniany obrus, woskowany z jednej strony, nazywany chrismale, który musi całkowicie pokrywać płytę ołtarzową (mensa). Ma on na celu utrzymanie w czystości obrusów ołtarzowych w kościołach narażonych na wpływ wilgoci, jak również zabezpieczenie ich przed poplamieniem olejami używanymi podczas konsekracji. Nie może on być jednym z trzech obrusów, a w Wielki Czwartek zdejmowany jest z ołtarza razem z nimi.

Ołtarz powinien znajdować się na podwyższeniu, ponieważ jest on mistyczną Kalwarią, na którą kapłan wstępuje każdego dnia, by uobecnić tę samą Ofiarę, którą Chrystus złożył na Kalwarii niemal 2 tysiące lat temu. Dotyczy to zwłaszcza głównego ołtarza, do którego powinno prowadzić kilka stopni[1].

Konsekracja ołtarza jest najbardziej uroczystą i podniosłą ceremonią z całego obrzędu poświecenia kościoła. W modlitwach towarzyszących konsekracji ołtarza czynione jest odniesienie do starotestamentowego Świętego Świętych, do kamienia ofiarnego Jakuba, do miejsca, które skropione zostało krwią Abla, do kamienia, na którym złożony miał zostać w ofierze Izaak, do ołtarza, na którym ofiarę skradał Melchizedek, a wreszcie do ołtarza wniesionego przez Mojżesza. Ołtarz przypomina więc miejsca, na których miały być złożone te figuratywne ofiary. Jest on również figurą tego chwalebnego stołu, przy którym Zbawiciel złożył Eucharystyczną Ofiarę podczas Ostatniej Wieczerzy. Przypomina Golgotę, na której dokonała się Ofiara naszego Odkupienia, Krzyż, na którym ofiarował siebie sam Chrystus, a nawet grób, w którym spoczęło Jego Ciało. Ołtarz jest „miejscem Ciała i Krwi Chrystusa”, jest figurą niebieskiego tronu Baranka Bożego i ołtarza niebieskiego, pod którym spoczywają „zabici dla Słowa Bożego i dla świadectwa, jakie mieli” (Ap 6,9).

Ponieważ ołtarz jest tronem i symbolem Chrystusa, był on co najmniej od IV wieku okadzany, co przywodzi na myśl anioła z Apokalipsy, który stał „przy ołtarzu, mając złote naczynie na żar, i dano mu wiele kadzideł,  aby dał je w ofierze jako modlitwy wszystkich świętych,  na złoty ołtarz, który jest przed tronem”.

Jako, że Najświętsza Ofiara nie może być nigdy sprawowana bez światła, tj. bez płonących świec, na ołtarzu muszą znajdować się zawsze co najmniej dwie świece. Świeczniki powinny być wykonane z metalu lub drewna, muszą być piękne i zawsze utrzymywane w czystości. Z mistycznych powodów Kościół zaleca, by świece używane podczas Mszy oraz innych obrzędów liturgicznych wykonane były z wosku pszczelego (luminaria cerea). Czysty wosk pozyskiwany przez pszczoły z kwiatów symbolizuje czyste Ciało Chrystusa otrzymane od Dziewicy Maryi, knot symbolizuje Jego duszę, płomień zaś Jego Bóstwo. Pod pewnymi warunkami dopuszczalne jest mieszanie innych gatunków wosku z woskiem pszczelim. Świece stawiane były na ołtarzu począwszy od wieku X.

Pośrodku ołtarza musi znajdować się krucyfiks umieszczony tak, by mógł być dobrze widoczny zarówno przez kapłana jak i wiernych. Obecność krucyfiksu jest konieczna, ponieważ ołtarz wyobraża Kalwarię i jak ona musi być ozdobiony Krzyżem, ku któremu podczas Mszy kapłan i wierni powinni często podnosić wzrok i spoglądać na wizerunek Ukrzyżowanego.

Jedną z najważniejszych ozdób ołtarza jest antepedium. Stanowi ono pokrycie frontu ołtarza, który – jak to już wyjaśniliśmy – symbolizuje samego Chrystusa. W całej liturgii nie ma piękniejszego i bardziej pełnego symboliki gestu niż sposób, w jaki Chrystus, symbolizowany przez konsekrowany ołtarz, przywdziewa szaty królewskie odpowiadające okresowi liturgicznemu lub konkretnemu świętu. Obrzęd święceń subdiakonatu mówi o „wiernych, w których Pan przyodziany jest na podobieństwo kosztownych szat”. Czerwony kolor antepedium głosi zwycięstwo Rex Martyrum (Króla Męczenników), urzeczywistniane wciąż na nowo w kolejnych Jego członkach. Jego własną niewinność wyraża kolor biały wielkich świąt takich jak Wielkanoc oraz uroczystości ku czci Jego Przenajświętszej Matki i świętych Dziewic.

W Wielki Czwartek, kiedy – po Mszy – ma miejsce obnażanie ołtarzy (denudatio altarium), również Szata Królewska – antepedium, usuwana jest podobnie jak obrusy ołtarzowe, pozostawiając surowy i obnażony ołtarz z pięcioma krzyżami symbolizującymi rany ukrzyżowanego Zbawiciela. Opuszczenie Chrystusa uwydatniane jest poprzez całkowite usunięcie kolorów. Usunięcie antepedium oraz obrusów ołtarzowych symbolizuje nie tylko haniebne obnażenie najczystszego Ciała Chrystusa, ale też opuszczenie Go przez uczniów, których wyobraża antepedium oraz obrusy. Podobnie jak słowa, muzyka, gesty czy zapachy, również kolor należy do środków wybranych przez Świętą Matkę Kościół do ukazywania nam Bożych prawd za pośrednictwem zmysłów.

Antepedium nie służy jednak samemu tylko akcentowaniu jedności Głowy Mistycznego Ciała z świętym wspominanym w dany dzień. Jego barwa wyraża również zjednoczenie Głowy ze stojącym przed ołtarzem kapłanem, poprzez którego odnawia On Ofiarę Kalwarii. Niestety, używanie antepedium nie było bynajmniej powszechne nawet przed II Soborem Watykańskim. Wiele z pięknej symboliki jest traconej, gdy ołtarz symbolizujący Chrystusa oraz odnawiający Jego Ofiarę kapłan nie są ubrani w szaty tego samego koloru.

Każdy katolicki ołtarz jest odzwierciedleniem złotego ołtarza w niebie (Ap 8,3). Żadne wydatki czy wysiłki nie są zbyt wielkie, by należycie go przyozdobić. Najwięksi święci, których życie było wzorem samowyrzeczenia i ubóstwa podkreślali, że żaden koszt nie jest zbyt wielki dla ozdobienia Domu Bożego i jego największego skarbu – ołtarza. Wrogowie Kościoła często przeciwstawiali bogactwo katolickich kościołów ubóstwu ludzi w pewnych krajach. Również Judasz potępiał św. Marię Magdalenę za namaszczenie stóp Chrystusa drogocennym olejkiem, który mógłby zostać sprzedany, by wspomóc ubogich. Często właśnie najubożsi członkowie ludu Bożego są najhojniejsi w ponoszeniu ofiar, mających zapewnić ich kościołom splendor stosowny dla Najświętszej Ofiary – otrzymując w zamian łaski i pociechy czyniące znośnym ich życie, które bez tego mogłoby być ciężarem przekraczającym ich siły.

Ołtarz, na którym króluje Eucharystyczny Bóg i Król jest dla wszystkich pobożnych i wiernych dusz miejscem najświętszym i najszczęśliwszym niebem na ziemi, najdroższym domem i najrozkoszniejszym rajem. Niezmącony spokój, uroczyste, przygaszone światło, tajemniczy blask wiecznej lampki, zażyła bliskość, błogosławiona obecność Eucharystycznego Zbawiciela – pozwalają umęczonej duszy cieszyć się u stóp ołtarza przedsmakiem szczęścia i nadziemskiego pokoju, podczas gdy na zewnątrz niespokojny świat pełen jest hałasu i tumultu, męcząc się i dręcząc w swym gorączkowej pogoni za zyskiem i przyjemnościami[2].

A w jaki sposób Kościół soborowy okazuje swą cześć wobec ołtarza Bożego? Możemy się o tym przekonać czytając paragrafy 259 i 270 Wprowadzenia Ogólnego do Mszału Rzymskiego. Niektóre tradycyjne przepisy wciąż są zalecane, choć nie mają już charakteru obligatoryjnego, co oznacza, że neo-protestanckie duchowieństwo może je bezkarnie ignorować. Tak więc ołtarz powinien być wykonany z kamienia, ale nie jest to bynajmniej obowiązkowe (par. 263). Umieszczanie kamienia ołtarzowego zawierającego relikwie świętych jest zalecane, lecz stanowi jedynie opcję (par. 266). Na ołtarzu musi znajdować się jeden tylko obrus (niekoniecznie lniany) – o antepedium zaś nawet się nie wspomina (par. 268). Krucyfiks oraz świece nie muszą już znajdować się na ołtarzu – równie dobrze mogą być umieszczone „blisko” niego (par. 269 i 270). Nie wspomina się też o stopniach ołtarza. Kościół soborowy nie zachował więc ani jednej z norm, jakie rozwinęły się na przestrzeni minionych 2000 lat, by zapewnić stosowne dostojeństwo ołtarzowi, który symbolizuje samego Chrystusa.

[1] Stopnie ołtarzowe posiadają znaczenie zarówno praktyczne jak i symboliczne. Wzmianki o nich napotykamy od najwcześniejszych czasów, a  powszechne ich budowanie sięga co najmniej wieku VI. Powinny być one konstruowane w taki sposób, by prowadziły do ołtarza ze wszystkich trzech stron, a najwyższy powinien być wystarczająco szeroki, by umożliwić kapłanowi swobodne przyklęknięcie. Podczas Uroczystej Mszy stopnie pomagają wiernym rozróżnić kapłana, diakona i subdiakona: pierwszy z nich stoi na najwyższym stopniu, drugi na środkowym, trzeci zaś na najniższym.

tłum. Scriptor

[2] N. Gihr, The Holy Sacrifice of the Mass, St. Louis 1908, s. 247.

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s